بر اساس گزارش صندوق بین المللی پول ایران دومین کشور جهان از نظر پرداخت یارانه انرژی با رقم 37 میلیارد دلار می باشد مصرف سرانه انرژی در ایران به ازای هر نفر بیش از 5 برابر مصرف سرانه کشوری مانند اندونزی با 225 میلیون نفر جمعیت، 2برابر چین با یک میلیارد و300میلیون نفر و 4 برابر کشور هند با 1میلیارد و 122میلیون نفر جمعیت است که با مقایسه شاخص شدت مصرف انرژی در ایران با بسیاری از کشورهای جهان، شاهد وضعیت ناهنجار بهره برداری از انرژی هستیم.
در بخش ساختمان و مسکن ایران بر اساس آمار و ارقام منتشر شده، متوسط مصرف انرژی به ازای هر متر مربع در ایران 6/2برابر متوسط مصرف در کشورهای صنعتی است که در بعضی شهرهای کشورمان این رقم به حدود 4 برابر می رسد.
ایران پس از کشورهای آمریکا و روسیه در رتبه سوم مصرف جهان قراردارد میزان مصرف گاز طبیعی در ایران از 68 میلیارد مکعب در سال 2001 بامتوسط رشد سالانه 3/10 درصد به 123میلیارد متر مکعب در سال 2008رسیده و پیش بینی میشود درسال 2012 میلادی میزان مصرف به 277 مترمکعب برسد و با ادامه روند در سالهای آینده ایران به یک مصرف کننده بزرگ گاز در جهان تبدیل خواهد شد. این در حالی است که دولت در سال گذشته 134هزار میلیارد ریال یارانه گاز به مشترکان بخش خانگی اختصاص داده است .
سرمایه گذاری در بخش توسعه صادرات گاز که از اهداف مهم شرکت ملی گاز می باشد مستلزم همکاری مشترکین جهت صرفه جویی مصرف گاز و رعایت الگوی مصرف است. براورد کارشناسان بیانگر اینست که امروزه هزینه احداث هرفاز پالایشگاه گاز 2تا3 میلیارد دلار و هزینه احداث هر کیلومتر خط لوله 56 اینچ 2 میلیارد تومان است که پیش بینی ها نشان می دهد هر سال باید 3000 کیلومتر خط جدید احداث شود که این رقم با صرفه جویی در هزینه های مصرف تا حدی تعدیل خواهد شد.
اصلاح الگوی مصرف گاز طبیعی را می توان در6 بخش تقسیم بندی و برنامه ریزی کرد :
1- فرایندهای بالادستی (اکتشاف،استخراج،پالایش وانتقال گاز طبیعی )
2- فرایند توزیع (ایستگاههای تقلیل فشار CGS وTBS و شبکه توزیع شهری )
3- مشترکین خانگی و رعایت مبحث 19 مقررات ملی ساختمان در مرحله طراحی و اجرای واحدهای مسکونی
4- بخش صنعت وکشاورزی
5-بخش عمومی
6- بخش حمل ونقل
1.اصلاح الگوی مصرف در فرایندهای بالادستی :
قطر، بعنوان شریک ایران در میدان گازی پارس جنوبی، بهره برداری از این منابع را10 سال زودتر از ما آغاز کرده است و محاسبات بین المللی نشان میدهد تاکنون 45 میلیارد دلار بیشتر از ایران از این میدان مشترک برداشت کرده است. بنابر آخرین آمار وارقام اعلام شده در بهمن 87 ، پارس جنوبی 14.2 تریلیون متر مکعب گاز طبیعی دارد که ارزش سهم ایران از آن معادل 28.6% از مجموع ذخایر نفت وگاز کشور است .
با توجه به اینکه در سند چشم انداز جامع بیست ساله صنعت نفت جهت پوشش دادن به نیاز روز افزون داخلی و بالابردن میزان صادرات به سرمایه گذاری معادل 172.64 میلیارد دلار نیاز خواهیم داشت، اصلاح الگوی مصرف در تمامی زمینه های خانگی، صنعتی، نیروگاهی و عمومی می تواند تاحدی تعدیل کننده این حجم بالای سرمایه مورد نیاز باشد.
انجام فعالیت های ممیزی و بهینه سازی مصرف انرژی در پالایشگاهها و کاهش میزان انرژی مصرفی در ایستگاههای تقویت فشار از عمده ترین فعالیت های صرفه جویی در بخش بالادستی صنعت گاز بشمار می رود.
2.اصلاح الگوی مصرف در فرایند توزیع:
تمامی زیر مجموعه های فرایند توزیع که با مسئولیت شرکت های گاز استانی انجام می شود این پتانسیل را دارد که در خصوص بهینه سازی و اصلاح الگوی مصرف انرژی در این فرایند، فعالیت های پژوهشی و مهندسی مجدد صورت پذیرد. ذیلا به برخی از مهمترین زمینه های پژوهشی مرتبط با اصلاح الگوی مصرف در فرایند توزیع اشاره می شود:
1- رعایت دقیق استانداردها ودستورالعمل ها در طراحی بهینه خطوط تغذیه و شبکه توزیع
2- استفاده از توربواکسپندرها جهت بازیابی انرژی هدر رفته گاز در ایستگاههای تقلیل فشار
3- بهینه سازی هیتر های خطی در ایستگاه های CGS و TBS
4- اجرای طرح استحصال LNG از فرایند تقلیل فشار ایستگاه های CGS وTBS
5- بازدید وکالیبراسیون تجهیزات اندازه گیری
6- اصلاح فیلتراسیون در ایستگاهها
7- تجدید نظر در دستورالعمل های بهره برداری ،تعمیرات و نگهداری تجهیزات و تاسیسات
8- بهینه سازی و کنترل کیفیت دقیق تر اقلام مصرفی در مراحل تقلیل فشار ، تغذیه و توزیع
9- نظارت دقیق برعملکرد پیمانکاران پروژه های گازرسانی
موارد ذکر شده از مهم ترین راهکارهای اصلاح فرایند توزیع جهت صرفه جویی در مصرف انرژی در این مرحله است. در این بخش که متولی اصلی آن در سطح کشور، شرکتهای گازاستانی می باشند، پروژه های تحقیقاتی و پژوهشی گسترده ای از مدتها پیش آغاز شده است که بیش از 42% از فعالیتهای تحقیقاتی و قراردادهای پژوهشی منعقده در شرکت ملی گاز ایران مربوط به این حوزه و امور مرتبط با آن بوده است .
3.اصلاح الگوی مصرف توسط مشترکین خانگی :
25% از کل انرژی کشور دربخش خانگی مصرف می شود که سهم عمده آن مربوط به گاز است. آخرین الگوی مصرف مصوبه هیئت وزیران در تاریخ 13 مرداد سال 87 اعلام شده است.
تجاوز از الگوی مصرف علاوه بر هزینه اضافی برای مشترکین، احتمال قطع گاز مشترکین پرمصرف را به دنبال خواهد داشت که این مسئله باعث ایجاد مشکل در وصول مطالبات شرکت گاز و نهایتا نقصان در خدمات رسانی به سایر همشهریان خواهد شد.
آمارها نشان می دهد که 32% مصرف گاز دربخش خانگی توسط خانوارهای دهک های 8 به بالا که 10% مشترکین هستند مصرف شده و68% باقیمانده توسط 90% بقیه مشترکین مصرف شده است. براساس طرح پلکانی گاز بها دهک های اول و دوم شامل تخفیف کامل و دهک های سوم تا هفتم شامل الگومی شوند و در دهک های بالاتر، مشترکین خارج از الگو و مشمول جریمه می گردند.
رعایت الزامات مقررات ملی ساختمان در زمان طراحی و اجرای پروژه های مسکونی، پیاده سازی پارامترهای مذکور در مبحث 19 مقررات ملی ساختمان با همکاری سازمان نظام مهندسی ساختمان می تواند نقش عمده ای در کاهش مصرف انرژی بخش خانگی داشته باشد که ذیلا بخشی از آنها اشاره می شود:
• عایق کاری دیواره های خارجی، کف و بام و ایجادیک پوسته تقریبا آدیاباتیک برای ساختمان
• نصب پنجره های دوجداره با قاب های فلزی ترمال بریک، چوبی یا PVC
• عایق کاری لوله ها و تجهیزات سرمایشی وگرمایشی و عایق کاری کانال های هوا
• نصب سیستم های کنترل موضعی دما نظیر شیرهای ترموستاتیک و سیستم های کنترل هوشمند مرکزی موتورخانه
• انتخاب موقعیت جغرافیایی مناسب برای اتاق های داخلی ساختمان جهت جذب انرژی گرمایی خورشید
• استفاده از سقف کاذب در سرویسهای بهداشتی و شیر آلات استاندارد با هدف صرفه جویی در مصرف آب گرم
• پرهیز از استفاده گرمایشی از شومینه ها بدلیل راندمان حرارتی بسیار پایین
• استفاده از مصالح استاندارد و مشبک جهت دیوارکشی ساختمان
• درزبندی پنجره ها،درب ها و پوشاندن پنجره های معمولی و قدیمی درفصول سرد سال
• تنظیم دمای هوای داخل اتاق دررنج 18 تا 21 درجه سانتیگراد
بخش عمدهای از مصرف انرژی در ساختمان صرف گرمایش محیط، گرمایش آب و پخت و پز میگردد. نحوه استفاده از این سوخت و کاربردهای مختلف خانگی نشان میدهدکه 71 درصد برای گرمایش محیط (موضعی)، 22 درصد برای گرمایش آب و 7 درصد برای پخت و پز میباشد. با توجه به مصارف یاد شده بهینه سازی مصرف سوخت و انتخاب تجهیزات و لوازم خانگی با راندمان انرژی بالانر از اهمیت ویژهای برخوردار است.
4. اصلاح الگوی مصرف در بخش صنعت:
آمار ارائه شده از سوی مرکز اندازه گیری و توزیع مصرف شرکت ملی گاز ایران حاکی از رشد 23 درصدی مصرف در صنایع در سال 87 نسبت به سال 86 داشته که این موضوع با عنایت به خلق ارزش افزوده از گازطبیعی در مشترکین صنعتی بسیار ارزشمند و قابل توجه است. بر اساس ماده 33 آیین نامه اجرایی ماده 121 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دولت (تنفیذ شده در ماده 20 قانون برنامه چهارم)، صنایعی که معیار مصرف سوخت آنها به تصویب رسیده باشد، تا یک سال پس از تاریخ تصویب، مهلت خواهند داشت که میزان مصرف سوخت خود را تا رقم مصوب کاهش دهند، در غیر اینصورت مشمول جریمه افزایش بهای قیمت سوخت به میزان 20% خواهند شد.
چند نمونه از این الگوهای تدوین شده بشرح ذیل است:
گروه صنعتی معیار مصوب کمیته تاریخ تصویب
سیمان 90 متر مکعب گاز طبیعی به ازاء هر تن سیمان 26/03/82
تایر و تیوب 610 متر مکعب معادل گازطبیعی بر تن تولید تایر و تیوب 17/09/82
روغن نباتی 180 متر مکعب معادل گازطبیعی بر تن تولید روغن نباتی 11/11/82
در بسیاری از صنایع عمده، مهم و قدیمی کشور ما از استانداردهای مصرف انرژی جهانی و الگوی مصرف ارائه شده هنوز فاصله زیادی داریم که آمار نگران کننده ای برای بخش انرژی و حتی رقابت صنعتی کشور در بازارهای جهانی بوده و عرضه محصولا ت با قیمت تمام شده بالاتر توان رقابتی تولید کنندگان مارا نیز کاهش داده است.
بعنوان مثال :
صنعت قند ایران با حدود 110 سال قدمت دومین صنعت قدیمیکشور است. سالانه بیش از 6 میلیون تن چغندر و 6 میلیون تن نیشکر تولید میشود. تولید شکر از چغندر حدود 750000 تن و از نیشکر حدود 600000 تن است. مصرف سرانه سالانه حدود 28 تا 30 کیلوگرم میباشد. متوسط مصرف سوخت در ایران به ازای یک تن شکر حدود 800 متر مکعب گاز طبیعی است در حالیکه این شاخص در کشورهای اروپایی یک چهارم این مقدار است.
شرکت های گاز استانی با هدف ایجاد ارزش افزوده از سوخت گاز طبیعی تلاش زیادی را در امر گازرسانی به صنایع بکار بسته اند. بعنوان مثال در استان قزوین حضور صنایع فرایندی بزرگ همچون سیمان، کارخانجات شیشه، کارخانجات تولید مواد شیمیایی و مواد شوینده، نیروگاه بزرگ 2000 مگاواتی شهید رجایی و شهرک ها صنعتی تازه تاسیس و در شرف تاسیس باعث شده که شرکت گاز استان قزوین 75% میزان مصرف گاز طبیعی را به صنایع و نیروگاه اختصاص دهد و از سوی دیگر دیدگاه توسعه محور مسئولین برای ایجاد تولید ملی و اشتغال پایدار سبب گردید که این شرکت به لحاظ جذب مشترکین صنعتی در سال گذشته رتبه چهارم کشوری را به خود اختصاص دهد که این امر اگرچه این شرکت را در خدمات رسانی به صنایع کشور ممتاز کرده است ولی مسئولیت سنگین صیانت از انرژی گاز طبیعی و تلاش برای مصرف بهینه آن را نیز بهمراه دارد.
5.اصلاح مصرف در بخش عمومی:
در بخش عمومی نیزکه در حدود 5 درصد از کل انرژی کشور مصرف می شود سازمانها و نهادهای متولی آن باید با توجه به مباحث صرفه جویی در ساختمان و نیز بکارگیری سیستم های هوشمند سرمایشی و گرمایشی توجه خاص به فرایند اصلاح الگوی مصرف داشته باشند.
6.اصلاح الگوی مصرف در بخش حمل ونقل :
ایران از نظر ارائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختی به این کالا نخستین کشور در میان کشورهای جهان است و بیش از 36درصد کل مصرف بنزین خاورمیانه در سال 2007 در ایران مصرف شده است. متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشورمان حدود 11لیتر در روز است در حالی که متوسط مصرف سوخت در کشورهای دیگر نظیر آلمان و ژاپن 5/2 ، در انگلیس 5/3، در فرانسه 9/1، در کانادا 5/6ودرکشور آمریکا3/7 لیتر در روز است . هر 10سال یکبار میزان مصرف سوخت در ایران 2برابر می شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانی یک تا 2درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر 50 سال یکبار 2 برابر میشود یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی 4 تا 5 برابر بیشتر سوخت مصرف می کند. هم اکنون 9 درصد سوخت جهان در ایران و از سوی تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می شود و هر ساله بیش از 38 درصد از بودجه سالانه دولت ایران به یارانه بنزین اختصاص می یابد درحالی که در صورت مصرف استاندارد و با تغییر فرهنگ مصرف از بنزین به گاز طبیعی، می توان با جلوگیری از واردات بنزین و حتی اقدام به صادرات آن، به ارزش افزوده بالاتری دست یافت.
با توجه به اینکه هنوز کابرد گاز طبیعی در صنعت حمل و نقل کشور در ابتدای راه قرار دارد توجه به تجهیز و توسعه ایستگاههای CNG در سطح استان میتواند بعنوان یک پارامتر کلیدی در دستور کار شرکت گاز استان قزوین و شرکت گازخودرو ایران قرار گیرد. هم اکنون حدود 10 درصد انرژی مصرفی در بخش حمل و نقل از گاز طبیعی تامین می شود که با توجه به ارزش افزوده بالای فراورده های نفتی باید جایگزینی سوختهای مایع با CNG در دستور کار اصلی بخش حمل ونقل قرارگیرد.
در استان قزوین هم اکنون 26 جایگاه سوخت گاز CNG درحال خدمات رسانی می باشد که فقط 14 ایستگاه در سال 87 به بهره برداری رسیده و 22 پروژه دیگر نیز در لیست برنامه های آتی قرار دارد.